Hifadhi za urani iliyorutubishwa za Iran ziko wapi?

Katika makubaliano ya nyuklia ya mwaka 2015 (JCPOA), Tehran ilikubali kuweka kiwango cha urutubishaji wa urani katika asilimia 3.67, kiwango kinachohitajika kutengeneza mafuta ya mitambo ya nishati ya nyuklia.

Baada ya Marekani kujiondoa katika JCPOA wakati wa muhula wa kwanza wa Donald Trump mwaka 2018, na Iran kupunguza hatua kwa hatua utekelezaji wa majukumu yake ya nyuklia, Tehran kwanza iliongeza urutubishaji hadi asilimia 4.5, kisha hadi asilimia 20, na haikufikia kiwango cha asilimia 60 hadi miaka mitatu baadaye.

Hali hii ilibadilika mnamo Aprili 2021. Baada ya mlipuko na kukatika kwa umeme katika kituo cha Natanz, tukio ambalo Iran ilisema lilisababishwa na hujuma ya Israel, Jamhuri ya Kiislamu ilitangaza kwamba itaanza kurutubisha urani hadi kiwango cha asilimia 60.

Shirika la Kimataifa la Nishati ya Atomiki (IAEA) lilisema wakati huo kwamba Iran ndiyo nchi pekee isiyo na silaha za nyuklia duniani iliyofikia kiwango hicho cha juu cha urutubishaji.

Maafisa wa Iran walisema hatua hiyo ilikuwa jibu kwa shinikizo la Marekani na mashambulizi ya Israel, na wakasisitiza kwamba Tehran ina haki ya kuamua kiwango cha urutubishaji kinachohitajika kwa mpango wake wa nyuklia.

Hata hivyo, nchi za Magharibi zilisema kwamba kuhifadhi uraniu iliyofikishwa asilimia 60 kunazidi mahitaji ya kawaida ya matumizi ya kiraia na kunapunguza kwa kiasi kikubwa pengo la kiufundi la Iran kuelekea uwezo wa kutengeneza urani inayoweza kutumika katika silaha.

Katika miaka iliyofuata, mazungumzo ya kuhuisha JCPOA yalipoendelea kukwama na mvutano kati ya Iran na nchi za Magharibi kuongezeka, hifadhi za Iran za urani iliyorutubishwa hadi asilimia 60 ziliongezeka kwa kasi.

Shirika la Kimataifa la Nishati ya Atomiki (IAEA) lilionesha katika ripoti zake za mara kwa mara kwamba, pamoja na kuongezeka kwa kiasi cha hifadhi hizo, Iran pia ilipunguza muda unaohitajika kufikia viwango vya juu zaidi vya urutubishaji kwa kusakinisha mitambo ya kisasa zaidi ya centrifuge katika vituo vya Fordow na Natanz.

Kwa nini Iran ina hifadhi kubwa za urani iliyorutubishwa, na kuna dalili gani kuhusu hatma yake?

Kwa nini Iran ina urani iliyorutubishwa hadi asilimia 60?

Katika makubaliano ya nyuklia ya mwaka 2015 (JCPOA), Tehran ilikubali kuweka kiwango cha urutubishaji wa urani katika asilimia 3.67, kiwango kinachohitajika kwa ajili ya kutengeneza mafuta ya mitambo ya kuzalisha umeme wa nyuklia.

Baada ya Marekani kujiondoa katika JCPOA wakati wa muhula wa kwanza wa Donald Trump mwaka 2018, na Iran kuanza kupunguza hatua kwa hatua utekelezaji wa ahadi zake za nyuklia, Tehran kwanza iliongeza kiwango cha urutubishaji hadi asilimia 4.5, kisha hadi asilimia 20. Haikufikia kiwango cha asilimia 60 hadi miaka mitatu baadaye.

Hali hii ilibadilika mwezi Aprili mwaka 2021. Baada ya mlipuko na kukatika kwa umeme katika kituo cha Natanz, tukio ambalo Iran ilisema lilisababishwa na hujuma ya Israel, Jamhuri ya Kiislamu ya Iran ilitangaza kwamba ingeanza kurutubisha uranium hadi kiwango cha asilimia 60.

Wakati huo, International Atomic Energy Agency (Shirika la Kimataifa la Nishati ya Atomiki) lilisema kuwa Iran ndiyo nchi pekee duniani isiyo na silaha za nyuklia iliyokuwa imefikia kiwango hicho cha juu cha urutubishaji wa urani.

Kabla ya vita vya siku 12 vya mwaka jana, hifadhi ya Iran ya urani iliyorutubishwa hadi asilimia 60 ilikuwa imefikia takriban kilo 440, kwa mujibu wa International Atomic Energy Agency. Hata hivyo, baada ya mashambulizi ya mabomu dhidi ya vituo vya nyuklia, hatma ya hifadhi hizo ikawa suala muhimu zaidi na wakati huohuo lenye utata mkubwa katika mpango wa nyuklia wa Iran.

Nyenzo hizi huhifadhiwa hasa katika mfumo wa gesi ya uranium hexafluoride (UF6), ambayo inaweza kuhamishwa na kusafirishwa kwa kuiweka ndani ya mitungi maalumu ya chuma.

Kwa mujibu wa IAEA, chanzo cha nyenzo hizo kilikuwa kinajulikana. Kituo cha Fordow kilikuwa eneo kuu la urutubishaji wa urani hadi asilimia 60, huku kituo cha majaribio cha Natanz kikitoa mchango wa ziada.

IAEA iliripoti mwezi Mei 2025 kwamba kati ya Februari na Mei mwaka huo pekee, zaidi ya kilo 166 za urani ya asilimia 60 zilikuwa zimetengenezwa katika Fordow, na takriban kilo 19 katika Natanz.

Hata hivyo, eneo ambalo nyenzo hizo zilizalishwa si lazima liwe ndilo eneo ambalo zilihifadhiwa. Na hapo ndipo fumbo halisi kuhusu hatma ya hifadhi hizo linapoanza.

Kwa nini macho yalielekezwa kwenye vituo vya chini ya ardhi?

Dalili ya kwanza inatokana na International Atomic Energy Agency yenyewe. Katika ripoti zake za kabla ya vita vya siku 12, shirika hilo lilisema kwamba, pamoja na Fordow, tangu Desemba 2024 lilikuwa limeweka kituo cha kuhifadhi nyenzo za nyuklia huko Isfahan chini ya kile kilichoitwa "mfumo wa ulinzi na ufuatiliaji ulioimarishwa" .

Hivyo, kabla ya mashambulizi ya Juni 2025, kituo cha Isfahan kilikuwa, kwa mtazamo wa IAEA, si tu kituo cha kubadilisha urani na kuzalisha mafuta ya nyuklia, bali pia sehemu muhimu ya kuhifadhi nyenzo nyeti za nyuklia.

Umuhimu wa hoja hii uliongezeka wakati, takribani miezi saba baada ya vita vya siku 12, shirika hilo lilisema katika ripoti ya Februari 2026 kwamba lilikuwa limeona shughuli za mara kwa mara za magari karibu na lango la kuingia katika mtandao wa mahandaki wa Isfahan kupitia picha za satelaiti.

Katika ripoti hiyo hiyo, IAEA ilieleza kwamba eneo hilo ndilo lililotumika kuhifadhi gesi ya uranium hexafluoride (UF6) iliyokuwa imerutubishwa kwa kiwango cha asilimia 20 na 60 kutoka katika vituo vinne vya nyuklia vya Iran vilivyokuwa vimetangazwa rasmi.

Hata hivyo, kwa sababu wakaguzi wa IAEA hawakuweza kufikia eneo hilo baada ya vita vya Juni, shirika hilo halikuweza kuthibitisha kwamba nyenzo zote zilizokuwa zikizungumziwa bado zilikuwa katika kituo cha Isfahan.

Pamoja na hayo, IAEA ilisema kwamba taarifa zake za mwisho za kuaminika za ulinzi na ufuatiliaji kuhusu mahali zilipo sehemu kubwa ya nyenzo hizo zilielekeza kwenye mtandao huo wa mahandaki ya chini ya ardhi wa Isfahan.

Mnamo Machi 2026, Mkurugenzi Mkuu wa International Atomic Energy Agency, Rafael Grossi, alitoa tathmini hii hadharani kwa uwazi zaidi. Alisema kwamba shirika hilo linaamini kuwa zaidi ya kilo 200 za urani ya Iran iliyorutubishwa hadi asilimia 60 huenda bado zilikuwa katika kituo cha Isfahan.

Katika mahojiano na Associated Press mwezi Aprili, Grossi alisema kuwa IAEA inaamini sehemu kubwa ya urani hiyo iliyokuwa imerutubishwa kwa kiwango cha juu huenda bado ipo ndani ya eneo la nyuklia la Isfahan. Hata hivyo, alisisitiza tena kwamba shirika hilo halina uwezo wa kufikia kituo hicho na hivyo halijaweza kuthibitisha tathmini hiyo kupitia ukaguzi wa moja kwa moja.

Sababu nyingine iliyofanya Isfahan iwe kitovu cha uangalizi ni hali ya eneo hilo baada ya mashambulizi ya Marekani mwishoni mwa Vita vya Siku 12.

CNN iliripoti wakati huo kwamba tofauti na Fordow na Natanz, ambazo zililengwa kwa mabomu maalumu ya kupenya bunkers, sehemu kubwa ya mtandao wa mahandaki wa Isfahan ilishambuliwa kwa makombora ya cruise aina ya Tomahawk. Kulingana na tathmini zilizofanyika, eneo hilo "halikupata uharibifu mkubwa wa miundombinu katika sehemu zake za chini ya ardhi."

Tofauti hii ilisababisha baadhi ya wachambuzi kubashiri kwamba sehemu ya hifadhi za urani iwe zile zilizohamishwa huko kabla ya mashambulizi au zile ambazo tayari zilikuwa zimehifadhiwa katika eneo hilo, huenda zilibaki zimefukiwa ndani kabisa ya kituo hicho cha chini ya ardhi hata baada ya mabomu hayo kulipuka.

''Eneo lisilojulikana''

Mwishoni mwa Vita vya Siku 12, gazeti la The New York Times, likinukuu ripoti ya awali na ya siri ya Defense Intelligence Agency (DIA), liliandika kwamba:

"Sehemu kubwa ya hifadhi ya Iran ya urani iliyorutubishwa ilikuwa imehamishwa kabla ya mashambulizi, na mashambulizi hayo yaliharibu sehemu ndogo tu ya nyenzo za nyuklia. Huenda Iran ilihamisha baadhi ya nyenzo hizi kwenda maeneo ya siri."

Gazeti hilo pia liliripoti kwamba baadhi ya maafisa wa Israel wanaamini kuwa:

"Serikali ya Iran imeendelea kuwa na kituo kidogo na cha siri cha urutubishaji wa urani ili iweze kuendelea na mpango wake wa nyuklia iwapo vituo vikubwa vitashambuliwa."

Dalili nyingine, ambayo haiwezi kuthibitishwa kwa njia huru, ni matamshi ya maafisa wa Iran kuhusu hatma ya hifadhi ya urani iliyorutubishwa.

Katika barua kwa International Atomic Energy Agency mwezi Juni 2025, Waziri wa Mambo ya Nje wa Iran, Abbas Araghchi, alisema kwamba Iran itachukua "hatua maalumu za kulinda vifaa na nyenzo za nyuklia."

Wiki chache baadaye, aliliambia gazeti la Financial Times kwamba "kwa kweli sijui" hali halisi ya hifadhi hizo, "kwa sababu zilikuwa katika maeneo yaliyoshambuliwa kwa mabomu."

Katika miezi iliyofuata, maafisa wa Iran walizidi kusisitiza kwamba nyenzo hizo zilikuwa zimezikwa chini ya vifusi. Mnamo Septemba 2025, Araghchi alisema:

"Urani yetu iko chini ya vifusi vya vituo vya nyuklia vilivyoshambuliwa kwa mabomu."

Kisha mwezi Machi 2026 aliiambia CBS News kwamba Iran kwa sasa "haina mpango" wa kuzifukua nyenzo hizo.

Kwa upande mwingine, viongozi wa Jamhuri ya Kiislamu wamekuwa wakipinga mara kwa mara wazo la kuhamisha hifadhi hizo nje ya Iran.

Mnamo Aprili 2026, msemaji wa Wizara ya Mambo ya Nje ya Iran, Esmail Baghaei, alisema:

"Urani iliyorutubishwa ya Iran haitahamishwa popote kwa hali yoyote ile."

Na mwezi Mei 2026, Reuters iliripoti, ikinukuu maafisa wawili waandamizi wa Iran, kwamba kiongozi mkuu wa Jamhuri ya Kiislamu alikuwa ameagiza urani iliyofikia kiwango cha juu cha urutubishaji isisafirishwe nje ya Iran.

Maafisa wa Marekani nao wametoa kauli tofauti tangu mashambulizi dhidi ya vituo vya nyuklia vya Iran msimu wa joto uliopita.

Mara tu baada ya Vita vya Siku 12, walisisitiza kwamba mpango wa nyuklia wa Iran ulikuwa umeharibiwa "kabisa", lakini pia wakasema hawakuwa na ushahidi wa moja kwa moja kwamba Iran ilikuwa imefanikiwa kuhamisha sehemu kubwa ya hifadhi yake ya uranium iliyorutubishwa kabla ya mashambulizi ya Marekani.

Donald Trump alisema kwamba nyenzo za nyuklia huenda zimezikwa chini ya tabaka za miamba, saruji na chuma katika maeneo yaliyolengwa. Wakati huo huo, aliyekuwa Waziri wa Ulinzi wa Marekani, Pete Hegseth, alisema kwamba hakukuwa na dalili za uhamishaji mkubwa wa nyenzo hizo kabla ya mashambulizi.

Sasa, hatma ya hifadhi za uranium iliyorutubishwa imekuwa moja ya masuala makuu yanayosababisha kutokubaliana kati ya Tehran na Washington.