Trung Quốc: Thảm họa nổ mỏ than gợi nhắc quá khứ đen tối của ngành

Tại tỉnh Sơn Tây, trung tâm của ngành khai thác than Trung Quốc, từ lâu vẫn lưu truyền một câu nói: "Hãy chỉ xuống hầm mỏ khi không còn lối thoát nào khác."

Trong nhiều thập niên, cuộc sống ở những hầm mỏ này luôn gắn liền với bi kịch.

Điều đó phổ biến đến mức những câu nói khác được sinh ra, như việc các thợ mỏ "đổi mạng lấy tiền" hay "đánh cược mạng sống cho ngày mai" mỗi khi bước xuống những đường hầm ngầm, nơi họ có thể thiệt mạng vì nổ khí gas, ngập nước hoặc sập hầm.

Trong hơn một thập niên qua, những cuộc cải cách về vấn đề an toàn đã dần xóa bỏ hình ảnh chết chóc của ngành công nghiệp này, khiến nhiều người tin rằng những ngày tháng đó đã lùi vào quá khứ của Trung Quốc – cho đến ngày 22/5, khi một vụ nổ tại mỏ than Lưu Thần Dục ở Sơn Tây khiến 82 người thiệt mạng và hơn 120 người khác bị thương.

Đây là thảm họa khai thác than nghiêm trọng nhất của Trung Quốc trong hơn 15 năm, xảy ra ngay khi nước này đang đẩy mạnh quá trình chuyển dịch đầy tham vọng sang năng lượng xanh.

Đây giống như một lời nhắc nhở rằng Trung Quốc vẫn đang vật lộn để ngừng phụ thuộc vào một ngành công nghiệp đã nhiều lần cho thấy sự nguy hiểm.

"Ai cũng biết đây là mỏ có hàm lượng khí methan rất cao," Chen, một thợ mỏ từng làm việc tại mỏ Lưu Thần Dục trong hai năm, cho biết.

"Tôi có cảm giác vẫn còn thợ mỏ mắc kẹt bên trong. Hệ thống đường hầm dưới lòng đất rất phức tạp và chằng chịt. Có những khu vực khai thác ẩn."

Với một mỏ như thế này, Chen nói, việc thảm họa xảy ra "chỉ còn là vấn đề thời gian".

'Đáng lẽ tai nạn đã không xảy ra'

Hy vọng tìm thấy người sống sót tại mỏ than Lưu Thần Dục gần như đã tắt hẳn.

"Vụ nổ quét tới tận cửa hầm và hất ngã tất cả chúng tôi. Chúng tôi không thể nhìn thấy ai, bụi dày đặc đến nghẹt thở," một người sống sót kể lại với Đài truyền hình nhà nước CCTV của Trung Quốc.

"Sau khi chạy hơn 10 phút, ý thức của tôi bắt đầu mơ hồ. Tôi vô cùng hoảng sợ."

Giới chức vẫn chưa xác nhận nguyên nhân vụ nổ, nhưng một số chuyên gia nói với BBC rằng những vụ nổ như vậy thường xảy ra khi khí methan hoặc bụi than tích tụ tiếp xúc với nguồn phát lửa.

Ngay cả trong môi trường hầm mỏ vốn tiềm ẩn nhiều rủi ro, yếu tố con người thường vẫn là nguyên nhân dẫn đến hậu quả chết người lớn nhất: thất bại trong quản lý, hệ thống an toàn có lỗ hổng và việc phớt lờ các quy trình.

"Một mỏ than được thiết kế đúng chuẩn hoàn toàn có thể ngăn chặn các vụ nổ bằng những lớp bảo vệ mang tính hệ thống," bà Trần Hồng, giáo sư tại Viện An ninh Quốc gia và Phát triển Xanh thuộc Đại học Giang Nam, giải thích.

"Dựa trên các hệ thống kỹ thuật và quản lý an toàn mỏ than mà chúng ta hiện có, tôi muốn nói thật rõ: đáng lẽ tai nạn đã không xảy ra."

Kết luận ban đầu cho thấy Tập đoàn Thông Châu, công ty vận hành mỏ than tư nhân này, đã vi phạm "nghiêm trọng các quy định pháp luật", theo cơ quan chức năng, nhưng không nêu chi tiết họ đã phát hiện điều gì.

Công ty chưa phản hồi các cáo buộc và các nỗ lực liên hệ trước đó của BBC đều không thành công.

Thông tin truyền thông nhà nước đã vẽ nên một bức tranh về tình trạng vi phạm an toàn tràn lan tại mỏ: có một bảng thông báo tại hiện trường cho thấy chỉ khoảng một nửa số công nhân làm việc dưới hầm được đăng ký chính thức vào ngày xảy ra thảm họa; nhiều công nhân được phát hiện không mang thiết bị theo dõi bắt buộc; cùng với các đường hầm bí mật và bản thiết kế không chính xác, khiến công tác cứu hộ trở nên phức tạp.

Một công nhân tại mỏ than Lưu Thần Dục nói với tờ Lengshan Record của Trung Quốc rằng công ty không cho phép công nhân mang thiết bị theo dõi vào mỏ vì họ đang khai thác trái phép các vỉa than chưa được phê duyệt.

"Đeo thiết sẽ bị lộ," người này nói.

Ngoài ra, mỏ Lưu Thần Dục từng bị cảnh báo về vi phạm an toàn trước đó, xuất hiện trong danh sách năm 2024 của Cơ quan Quản lý An toàn Mỏ Than Quốc gia Trung Quốc về các mỏ có "nguy cơ nghiêm trọng".

Năm sau đó, Tập đoàn Thông Châu bị xử phạt hai lần vì vi phạm an toàn, theo truyền thông nhà nước.

Các cơ quan điều tra vụ nổ đã áp dụng "biện pháp kiểm soát" đối với những người điều hành Tập đoàn Thông Châu và tạm dừng hoạt động tại các mỏ khác của công ty.

Tỷ lệ tử vong trong ngành khai thác than của Trung Quốc đã giảm hơn 90% kể từ năm 1990 nhờ một loạt cải cách an toàn.

Tuy nhiên, theo giáo sư Trần, thảm kịch gần đây cho thấy rằng "chỉ vì chúng ta đã có tiến bộ tổng thể, không có nghĩa là có thể lơ là cảnh giác".

Vai trò mới của than đá

Thảm kịch tại Lưu Thần Dục đã làm dấy lên sự chú ý trở lại đối với lịch sử đầy biến động của một trong những ngành công nghiệp quan trọng nhưng nguy hiểm bậc nhất của Trung Quốc.

Khi nền kinh tế Trung Quốc mở cửa vào thập niên 1980, sản lượng than tăng vọt, trở thành nền tảng của tham vọng công nghiệp hóa.

Trung tâm của làn sóng bùng nổ này là tỉnh Sơn Tây, nơi sở hữu các mỏ than khổng lồ giàu than cốc – một loại nhiên liệu có giá trị cao – cùng nền công nghiệp phát triển từ đầu thế kỷ 20.

Ngày nay, tỉnh này chiếm gần 30% sản lượng than của Trung Quốc.

Đến đầu thế kỷ 21, ngành than Sơn Tây thu lợi nhuận khổng lồ do nhu cầu tăng cao – nhưng đi kèm là cái giá về con người. Một báo cáo của hãng thông tấn nhà nước Tân Hoa Xã khi đó mô tả thẳng thắn sự phát triển này là "GDP nhuốm máu".

Trong cuộc chạy đua năng suất và lợi nhuận, các chủ mỏ địa phương thường hối lộ quan chức để họ làm ngơ trước những điều kiện làm việc không an toàn, theo bài nghiên cứu năm 2020 của giáo sư kinh tế Nhiếp Huy Hoa thuộc Đại học Nhân dân Trung Quốc.

"Khi tăng trưởng kinh tế quan trọng hơn ổn định xã hội, chính quyền trung ương đã nới lỏng giám sát đối với loại 'cấu kết' này. Trong thời kỳ đó, sản lượng than tăng lên, và số vụ tai nạn mỏ cũng tăng theo."

Những thảm họa khai thác thường diễn ra trước sự chứng kiến của toàn thể đất nước. Năm 2010, người dân Trung Quốc đã theo dõi cuộc giải cứu hơn 150 công nhân mắc kẹt trong mỏ Vương Gia Lĩnh ở Sơn Tây sau khi mỏ bị ngập nước.

"Chồng tôi chết rồi, tôi không cần họ nói với tôi điều đó," một người thân của nạn nhân nói với tờ Trung Quốc Nhật báo khi đó.

Trong một diễn biến được mô tả như "phép màu", lực lượng cứu hộ đã cứu sống được 115 công nhân.

Nhiều người khác không may mắn được như vậy.

Trong giai đoạn từ 1980 đến 2010, trung bình mỗi năm có 5.853 người thiệt mạng ở Trung Quốc do các thảm họa khai thác than, theo thống kê của ông Nhiếp.

Tuy nhiên, đến năm 2018, con số này đã giảm xuống còn 333 người, dù sản lượng than đã tăng hơn gấp đôi.

Sự đảo chiều đáng kể này diễn ra sau khi chính quyền siết chặt các quy định, đồng thời đưa vào áp dụng hệ thống giám sát khí gas tốt hơn và cơ chế quy trách nhiệm rõ ràng hơn.

Họ cũng đóng cửa hàng ngàn mỏ nhỏ và mỏ tư nhân hoạt động ngoài sự giám sát của cơ quan quản lý.

Công nghệ cũng là một phần của chiến dịch an toàn, khi các quy trình vốn phụ thuộc nhiều vào lao động thủ công dần được cơ giới hóa và tự động hóa.

"Trạng thái lý tưởng của an toàn trong khai thác than ở Trung Quốc có thể tóm gọn như sau: 'Ít người hơn, an toàn hơn; không có người, an toàn tuyệt đối'," giáo sư Trần nói.

"Quá trình chuyển đổi xanh chính là yếu tố thúc đẩy ngành này rời khỏi mô hình cũ – mở rộng sản lượng – để chuyển sang một mô hình mới."

Năng lượng xanh và 'vàng đen'

Việc đẩy mạnh sản xuất năng lượng tái tạo là một trong những ưu tiên chính sách hàng đầu của Trung Quốc, được nêu rõ trong Kế hoạch 5 năm gần đây nhất.

Nước này đặt mục tiêu đầy tham vọng là tăng gấp đôi nguồn cung năng lượng sạch vào năm 2035 và đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2060.

Những tấm pin mặt trời và tua-bin gió đã xuất hiện trên diện rộng ở các vùng đất nhiều nắng, từ cao nguyên Tây Tạng đến các sa mạc Tân Cương, là một phần của tầm nhìn này.

Kế hoạch là dẫn truyền năng lượng xanh này qua hệ thống lưới điện tới các siêu đô thị như Quảng Châu, Thâm Quyến và Trùng Khánh.

Tuy nhiên, vẫn tồn tại một sự tương phản rõ rệt giữa tham vọng dẫn đầu thế giới về năng lượng tái tạo của Trung Quốc và sự phụ thuộc kéo dài vào than đá.

Vai trò của than đang dần thu hẹp. Sản lượng điện từ than của Trung Quốc năm ngoái đã giảm lần đầu tiên trong một thập kỷ. Lợi nhuận trong ngành khai thác và chế biến than cũng giảm 41,8%, theo dữ liệu chính thức.

Nhưng Trung Quốc vẫn là quốc gia sản xuất than nhiều nhất thế giới, chiếm hơn một nửa sản lượng toàn cầu năm 2024, với khoảng 4,8 tỷ tấn.

Chính phủ thường gọi than là "đá ba lát" của an ninh năng lượng Trung Quốc: một điểm tựa ổn định trong thị trường năng lượng toàn cầu vốn nhiều biến động.

Lập luận này càng được củng cố sau khi chiến tranh Iran làm tê liệt hoạt động qua Eo biển Hormuz.

Trong khi nhiều quốc gia châu Á khác chịu cú sốc năng lượng, nguồn cung than của Trung Quốc đã giúp nền kinh tế nước này tránh được tác động nặng nề nhất.

"Quá trình thúc đẩy năng lượng xanh của Trung Quốc không khiến than biến mất; nó chỉ thay đổi vai trò của than," Roc Shi, giáo sư kinh tế năng lượng và môi trường tại Đại học Công nghệ Sydney, nói.

"Than đang chuyển từ động cơ tăng trưởng sang vai trò dự phòng cho an ninh năng lượng và là sự tin cậy của hệ thống điện."

Than từ lâu đã là "vàng đen" của kinh tế Trung Quốc, và vẫn giữ vai trò không thể thiếu để duy trì hoạt động cho một quốc gia 1,4 tỷ dân.

Ở Sơn Tây, nó cũng là kế sinh nhai cho những người không có nhiều lựa chọn khác.

"Tôi sẽ tiếp tục làm công việc này, vì ở huyện chúng tôi, ngoài làm việc ở mỏ than thì rất khó tìm việc khác. Nếu không thì phải bỏ quê đi nơi khác," một thợ mỏ nói với BBC.

Ông là một thợ điện và làm việc trên mặt đất, nên ít rủi ro hơn so với những người phải xuống hầm. Khi nghe tin về thảm họa ở Lưu Thần Dục, ông nói "đầu óc hoàn toàn trống rỗng".

Một công nhân khác nói rằng suy nghĩ duy nhất của ông sau thảm họa là: "Cuộc sống của người bình thường thật khốn khó."

Tuy vậy, ngay cả trong một ngành đầy rủi ro như vậy, Chen – người từng làm việc tại mỏ Lưu Thần Dục – cho rằng sẽ luôn có những người buộc phải đánh đổi. Như anh nói, "thợ mỏ đều tự nguyện làm việc" để "nuôi sống gia đình".

Chính phủ Trung Quốc đã cam kết xử lý những người chịu trách nhiệm về vụ Lưu Thần Dục. Nhưng với những người như Chen, thì "mọi thứ đã quá muộn rồi".

"Nhà nước rất coi trọng việc này. Nhưng những người thợ mỏ đã chết thì có thể sống lại không?"