هشدار زمین‌لرزه اندروید و دانشمند ایرانی دست‌اندرکار آن؛ آیا برای ایران هم کار می‌کند؟

پس از زمین‌لرزه‌های اخیر ونزوئلا هم تصاویر ویرانی‌های سنگین آن منتشر شد و هم تصاویر متعددی از دوربین‌های مداربسته که نشان می‌دهد عده‌ای درست کمی قبل از امواج سنگین این زلزله‌ها، روی گوشی‌های تلفن یا تبلت‌هایشان یک هشدار دریافت کرده بودند.

در یکی از چشم‌گیرترین این تصاویر، یک خانواده را می‌بینیم که مثل میلیون‌ها نفر دیگر در آن لحظه پای تماشای مسابقات جام جهانی فوتبال نشسته بودند، و مادربزرگ و پدر خانواده که هم‌زمان سرشان در گوشی و تبلتشان هم بود، یک هشدار روی دستگاه‌هایشان گرفتند و در نتیجه، همه با هم، از جمله مادری که فرزند نوزادش را در آغوش دارد، خانه را ترک می‌کنند. در ادامه همین تصویر ضبط‌شده دوربین مداربسته می‌بینیم که خانه این خانواده به‌شدت می‌لرزد.

هشداری که در این تصاویر می‌بینیم، از سامانه هشدار زمین‌لرزه اندروید است که روی دستگاه‌هایی که سیستم‌عامل آنها اندروید است، کار می‌کند.

شرکت گوگل که این سامانه را حدود شش سال است راه انداخته، می‌گوید نزدیک ۱۱ و نیم میلیون نفر در ونزوئلا درست قبل از زمین‌لرزه‌ها این هشدارها را دریافت کرده بودند.

مصطفی موسوی، استادیار دانشگاه هاروارد و دانشمند ارشد گوگل، یکی از کسانی است که دست‌اندرکار راه‌اندازی و بهبود این سامانه اند.

از او پرسیدم از دیدن این ویدیوهای متعدد که نشان می‌دهد بخشی از جمعیت ونزوئلا با دریافت هشدار توانستند خطر زمین‌لرزه‌ها را کمتر کنند، چه احساسی دارد؟

او می‌گوید: «حس خیلی خوبی دارم از دیدن این ویدیوها. غایت همه کارهای علمی این است که در نهایت بتوانید مفید باشید. حفظ جان افراد یکی از اهداف اصلی لرزه‌شناسی است. این‌که این فرصت را داشته‌ام که از کارهای تئوری برسم به جایی که تاثیرش را در زندگی و نجات‌دادن جان مردم ببینم، حس خیلی خوبی است.»

چه‌طور کار می‌کند؟

همه گوشی‌ها و تبلت‌های هوشمند شتاب‌سنج دارند. آن قسمت از دستگاه است که مثلا تشخیص می‌دهد گوشی را چرخانده‌اید یا برگردانده‌اید یا این‌که چند قدم راه رفته‌اید. این شتاب‌سنج‌ها می‌توانند لرزه‌های زمین را هم حس کنند و اطلاعاتش را در لحظه به سرورهای گوگل بفرستند. وقتی تعداد زیادی گوشی اندروید در یک منطقه، لرزه‌های زمین را تشخیص بدهند، می‌شود با الگوریتم‌هایی که گوگل برای همین طراحی کرده، تشخیص داد که آیا واقعاً زمین‌لرزه دارد شروع می‌شود، یا این لرزش‌ها تصادفی بوده یا منشاء دیگری داشته است. اگر این لرزه‌ها از آغاز یک زلزله باشد، الگوریتم‌های گوگل محل و شدت احتمالی زمین‌لرزه را برآورد می‌کند و برای کاربرانی که هنوز امواج ویران‌گیر به آنها نرسیده، هشدار می‌فرستد.

مصطفی موسوی می‌گوید: «سامانه‌های هشدار سریع زلزله معمولا بر اساس موج اولیه (موج پی) کار می‌کنند. این امواج در مقایسه با امواج ثانویه (موج اس) سرعت بیشتری دارند ولی طول این امواج کوتاه‌تر است، شدنش کمتر است، و معمولا موجب خسارت و ویرانی نمی‌شوند. سامانه هشدار زودهنگام به محض رصد آن امواج اولیه، داده‌های مربوط به آن را تحلیل می‌کند و بر اساس آن می‌تواند نقطه کانونی زلزله، شدت آن و این‌که تا چه حد آن امواج ویران‌گر می‌توانند گسترش پیدا کنند و خسارت بزنند، آن محدوده را محاسبه می‌کند. همه این کارها باید ظرف چند هزارم ثانیه انجام شود تا بتوان فرصت برای اطلاع‌دادن به افراد در محدوده امواج ویران‌گر را به حداکثر برسانیم.»

این سامانه بسته به محل کاربرها، بین چند ثانیه تا حداکثر دو دقیقه وقت دارند خودشان را به جای امن‌تر برسانند؛ یا همون جا که هستند پناه بگیرند. یا اصلا اگر خواب هستند بیدار شوند، که خود همین می‌تواند تا اندازه زیادی از احتمال مرگ آدم‌ها کم کند.

آیا در ایران هم کار می‌کند؟

گوگل می‌گوید الان بیش از دو و نیم میلیارد نفر در حدود یک‌صد کشور دنیا به این سامانه دسترسی دارند؛ از جمله ایران. که داده‌ها نشان می‌دهد بیش از ۹۰ درصد گوشی‌ها و تبلت‌هایی که استفاده می‌شوند، اندروید هستند.

ایران از کشورهای زلزله‌خیز است. ولی برای این‌که این سامانه کار کند دو شرط لازم است. اول این‌که باید تعداد قابل‌توجهی از گوشی‌ها در محل وقوع زمین‌لرزه به اینترنت وصل باشند و بتوانند در لحظه داده‌ها را به سرورهای گوگل بفرستند، و موقعیت‌یاب جهانی (جی‌پی‌اس) این دستگاه‌ها هم درست کار کند تا گوگل بتواند این اطلاعات را به هم مرتبط تشخیص بدهد.

وضعیت فعلی اینترنت در ایران که با اختلال و قطعی همراه است و همین‌طور اختلال مداوم در عملکرد جی‌پی‌اس می‌تواند مانع عمل‌کردن این هشدار برای زمین‌لرزه‌های احتمالی در ایران شود.

تفاوت سامانه گوگل با تشکیلات ملی هشدار زلزله چیست؟

مصطفی موسوی، دانشمند ایرانی دست‌اندرکار سامانه هشدار زمین‌لرزه، تاکید می‌کند با دانش و فناوری‌های فعلی، هشدار بر اساس امواج اولیه، بیشترین کاری است که از دست انسان ساخته است تا خودش را از این زمین‌لرزه‌ها حفظ کند.

چنین سامانه‌هایی جایگزین هشدارهایی که نهادهای محلی منتشر می‌کنند، نیست.

همچنین جایگزین آمادگی‌های دیگر برای زلزله هم نیست.

البته در چند کشور دولت‌ها هم سامانه‌های مشابهی راه انداخته‌اند.

آقای موسوی درباره مزیت سامانه اندروید بر سامانه‌های مشابه در سطح ملی می‌گوید: «این سیستم‌های هشدار سریع بسیار هزینه‌بر هستند. باید حس‌گرهای بسیاری نصب شود و به یک شبکه جمع‌آوری داده وصل شوند. همین است که کلا ۹ یا ۱۰ کشور در کل دنیا این سامانه‌ها را دارند. از جمله آمریکا. که این سامانه برایش نزدیک ۱۰ میلیارد دلار هزینه برده است و فقط هم در سه ایالت در غرب این کشور، یعنی کالیفرنیا، اورگان و واشنگتن، اجرا شده است. تفاوت سامانه اندروید این است که با تیم خیلی کوچک، در زمانی نزدیک یکی دو سال راه‌اندازی شد. با هزینه بسیار کمتر. و الان در حدود ۱۰۰ کشور کار می‌کند. این مخصوصا برای کشورهای در حال توسعه خیلی می‌تواند مفید باشد. کشورهایی که توانایی سرمایه‌گذاری چند میلیارد دلاری برای راه‌اندازی سامانه خودشان را ندارند.»

قبلا پیش آمده است که گوگل گفته این هشدار کار کرده و برای میلیون‌ها نفر اخطار فرستاده اما در واقعیت چنین نشده بود.

مثلا در زلزله چهار سال پیش مرکز ترکیه این سامانه کار نکرد. تحقیقات بی‌بی‌سی نشان داد هیچ هشداری برای کسی نفرستاده بود.

چه‌طور روی گوشی‌مان فعال کنیم؟

هشدار زمین‌لرزه به طور پیش‌فرض روی گوشی‌ها و تبلت‌های اندروید فعال است. ولی اگه به هر دلیلی خاموش شده باشد، راه فعال‌کردن‌اش این است: به فهرست تنظیمات (settings) بروید، در بخش «ایمنی و شرایط اضطراری» (Safety & Emergency) یا در بخش «خدمات موقعیت» (Location Services)، هشدارهای زمین‌لرزه (earthquake alerts) را پیدا کنید، و مطمئن شوید که روشن است.

همان‌جا می‌توانید روی دستگاهتان دموی این هشدار را ببینید و به بقیه اعضای خانواده به‌خصوص بچه‌ها هم نشان بدهید تا اگر چنین هشداری واقعا رسید، برای همه آشنا باشد و آماده اقدام باشید.